Gisteren las ik met veel interesse het stuk van René Cuperus in de Volkskrant (“Kijk verdomme eerst eens allemaal naar Duitsland”) over zijn interpretatie van de recente politieke ontwikkelingen in Duitsland. Zijn stelling is: De rechts-extreme partijen hebben een spectaculair succes in de verkiezingen geboekt en zijn nu op weg om het gehele politiek-maatschappelijke systeem in Duitsland te destabiliseren. Zelfs een vergelijking met de instorting van de Weimarer Republik gaat hij niet uit de weg. Eenzelfde beeld, wellicht wat meer genuanceerd, wordt ook geschetst in de meest recente editie van Der Spiegel. Daar is de vraag, hoe de ontevreden delen van de bevolking weer in het politieke middenspectrum geïntegreerd kunnen worden.

Volgens mij begint elk antwoord op de vraag, wat er nou aan de hand is in Duitsland, met een nadere analyse van de groep mensen, die op de AfD hebben gestemd. Wie zijn dat nou en wat drijft hen? Ten eerste heb je overduidelijk een klein deel van de bevolking met inderdaad rechts-extreem gedachtegoed. Maar dat is niet nieuw, diezelfde debielen hadden we ook al 25 jaar geleden, alleen toen waren dat nog aanhangers van NSU, NPD & Co. Ten tweede heb je een veel grotere groep notoir ontevredenen, die bang zijn voor de toekomst, die terugverlangen naar de “heile Welt” van vroeger en die iedere (globale) ontwikkeling als existentiële bedreiging zien.

De eerstgenoemde groep is een bedreiging voor de democratie en moet daarom met alle middelen, die de democratie en het juridisch systeem biedt, bevochten worden. Dat was altijd al zo en is nu niet anders. Binnenkort zullen we horen of het Constitutioneel Hof in Karlsruhe de NPD gaat verbieden, hetgeen een stap in de goede richting zal zijn.

Met de tweede en veel grotere groep mensen ligt dat wat ingewikkelder. De vraag waar zij vandaan komen heeft namelijk te maken met het wereldbeeld van de gemiddelde Duitser. Wij Duitsers zijn met z’n allen veel meer gericht op Duitsland en veel minder op de buitenwereld. Daarbij komt dat veel Duitsers moeite hebben met verandering. Verandering als risico zien en veel minder als kans. En juist omdat het relativerende (wereld-open) perspectief ontbreekt, wordt een verandering als snel gepercipieerd als existentiële bedreiging. De menselijke maat ontbreekt dus in veel gevallen volledig.

Ik ben zelf opgegroeid in Oost-Duitsland en heb al op school het rechts-extreme gedachtegoed van heel dichtbij gezien. Maar nog steeds zie ik bij ieder verblijf in Duitsland een breed gedragen ontevredenheid bij gewone mensen. Van de Hartz4-ontvanger via de bakker tot de manager. Maar hoe kan zo’n ontevredenheid nou ontstaan? Juist in een tijd dat de Duitse industrie in Q1 2016 groeit als kool, de economie in z’n totaliteit ongekende groeicijfers vertoond, de werkloosheid op het laagste niveau in jaren zit en vooral ook het consumentenvertrouwen en de consumentenbestedingen een steeds hoger niveau bereiken. Naar alle economische maatstaven gaat het dus verdomd goed in en met Duitsland.

Volgens mij zit een deel van het antwoord in de groeiende discrepantie tussen arm en rijk, die sinds de hervormingen in 2005 alleen maar toeneemt. De positieve economische ontwikkelingen komen dus vooral ten goede van het rijke deel van de bevolking en het burgerlijke midden heeft hier steeds minder baat bij, laat staan het onderste deel van de bevolking. Maar nog steeds geldt: het overgrote deel van de bevolking heeft niets te klagen, maar wel veel te vrezen voor wat betreft de toekomst. Immers zou je zomaar werkeloos kunnen raken, in de bijstand terecht kunnen komen, je kinderen door vluchtelingen betast kunnen worden en een meteoriet je hele stad kunnen vernietigen. Het relativerend perspectief ontbreekt en wat overblijft zijn diffuse gevoelens van angst.

Wellicht is het juist fijn, wanneer de AfD dat soort angsten een stem geeft. Dat deze typisch Duitse (en vaak ontzettend weinig genuanceerde) gevoelens, ook wel aangeduid als Endzeitstimmung, besproken kunnen worden en enig realiteitszin terugkeert in het gemiddelde burgerlijke gezin. Ik moet wel eerlijk toegeven, dat ik dit nog niet snel zie gebeuren. Ik heb tenslotte zelf al oneindig veel gesprekken met mensen in Duitsland gevoerd en vastgesteld, dat het nagenoeg onmogelijk is om de gepercipieerde rampscenario’s en diepe angsten met feiten te weerleggen. Want ja, er is natuurlijk een kans dat je je baan verliest of dat een vluchteling zich gaat misdragen. Feitelijk weerleggen is dus niet de oplossing. Laten we het dan even proberen met gewoon luisteren of, als dat niet helpt, gewoon negeren en verder werken aan de toekomst van Duitsland. Dus: goed bezig, Angela!